معرفی کتاب «جغرافیای نیمروز» تألیف ذوالفقار کرمانی

پایگاه خبری نیمروز گلستان؛ جعفر کشته‌گر/ بدون تردید یکی از کتب معتبر در مورد سیستان کتاب «جغرافیای نیمروزِ ذوالفقار کرمانی» است بر آن شدیم که با نشر تدریجی این کتاب در متن‌های کوتاه و ادامه‌دار؛ از زاویه‌ای دیگر به تاریخ، فرهنگ، طوایف و مردم‌شناسی سیستان بپردازیم، ذوالفقار کرمانی در سال ۱۲۸۸ هجری ـ شمسی از طرف ناصرالدین شاه برای تعیین حدود مرزی ایران و افغانستان راهی سیستان می‌شود .  .

📘
▫️مقدمه مصحح (عزیزالله عطاردی)
▫️  بسم الله الرحمن الرحیم

در آذر ماه سال ۱۳۴۵ برای تکمیل مطالعات و تحقیقات و استفاده از کتابخانه های هند و پاکستان عازم آن دو کشور شدم قبلاً از اهل علم و ادب شنیده و در کتاب‌ها خوانده بودم که در شبه قاره هند و پاکستان کتابخانه‌های شخصی و عمومی زیادی هست که باید از آنها در موضوعات مورد نظر استفاده شود.

▫️ما سفر خود را با قطار راه آهن از تهران آغاز کرده و از طریق مشهد مقدس، زاهدان، میرجاوه، کویته به کراچی رسیدیم و پس از مدتی اقامت در آن جا با کشتی رهسپار بمبئی شدیم و پس از بمبئی از حیدرآباد، گجرات، مدراس، کلکته، پتنه، لکنهو، علیگر، آکرا و دهلی هم دیدن کردیم.

▫️بیش از سه ماه در هندوستان توقف کرده و در حدود چهل کتابخانه در شهرهای مختلف هندوستان به مطالعات خود ادامه دادم و هزاران نسخه خطی را در موضوعات گوناگون بررسی نمودم، گزارش این سفر را در کتابی تحت عنوان سیری در کتابخانه های هند و پاکستان چاپ کرده ام.

▫️در بمبئی مرکز ایالت مهاراشتر

بمبئی نخستین شهری بود که ما از آن دیدن کردیم پس از ورود به این شهر بزرگ که دروازه غربی هندوستان می‌باشد و شهری پرجمعیت و پر سر و صدا با گروهی از اهل علم و فضل آشنا شدم و مقصود خود را از مسافرت به هندوستان جنت نشان در میان گذاشتم.

▫️از فضلاء و دانشمندانی که افتخار آشنایی با آنها حاصل شد درخواست کردم ما را به کتابخانه های شخصی و عمومی و مراکز فرهنگی و مؤسسات اسلامی شهر بزرگ بمبئی راهنمایی کنند تا از فرصتی که پیش آمده حداکثر استفاده را بنمایم و از نسخه های خطی کتابخانه‌ها در موضوعات مورد نظر بهره‌مند گردم.

▫️در کتابخانه ملافیروز
یکی از کتابخانه های معروف بمبئی کتابخانه ملا فیروز است که اکنون آن را «کاما انستیتو» می‌گویند از ایرانیان مطلع و با فضل مقیم بمبئی که در آن شهر متولد شده بودند و از سرگذشت ایرانیان آن شهر به خوبی اطلاع داشتند شنیدم این کتابخانه را شخصی به نام ملافیروز تأسیس کرده است.

▫️او یک ایرانی زردشتی بوده که در زمان قاجاریه از ایران به هندوستان مهاجرت می کند و در شهر بمبئی سکونت می‌نماید ظاهراً وی هنگامی که از ایران مهاجرت کرده کتاب‌های زیادی با خود به هندوستان می‌برد و بعد از چندی کتابخانه‌ای بنیاد می‌نماید و بنام او معروف می‌گردد و بعد از مدتی نام آن تغییر پیدا می‌کند اکنون کتابخانه به نام «کاما انستیتو» در بمبئی معروف و مشهور است و در اختیار زردشتیان و فارسیان می‌باشد.

▫️ در این کتابخانه هزاران کتاب خطی در معارف اسلامی بزبان عربی و فارسی محفوظ است اسامی کتب و مؤلفان در یک دفتر نوشته شده و در آن زمان فهرست کامل برای مخطوطات نوشته نشده بود.
▫️جغرافیای نیمروز

در فهرست دست نویس کتابخانه کتابی تحت عنوان «جغرافیای نیمروز» نظرم را جلب کرد به کتابدار گفتم این نسخه را برای من بیاورید نسخه مورد نظر را برای من آوردند، نسخه را ملاحظه کردم معلوم شد کتاب در زمان ناصرالدین شاه قاجار تألیف شده و موضوع آن جغرافیای سیستان می‌باشد.

▫️ذوالفقار کرمانی مشهور به محلاتی

مؤلف جغرافیای نیمروز در آغاز کتاب خود را چنین معرفی می‌کند «اما بعد چنین گوید پرورده این دولت ابد مدت ذوالفقار مهندس کرمانی الاصل مشهور به محلاتی» او خود را از فارغ التحصیلان مدرسه دارالفنون معرفی کرده و در این مورد در کتاب خود گوید:
چون این غلام خانه‌زاد هم در آن مدرسه اضافه بر علوم توپخانه و قورخانه علم هندسه که اصل و اساس همه علوم است تحصیل کرده ام در سال ۱۲۷۴ هجری از مدرسه به خدمات دیوان اعلی مأمور شدم و در مدت ۲۴ سال اکثر سرحدات دولت علیه مکرر مأمور و سفر کردم.

در صفحه دوم کتاب جغرافیای نیمروز گوید: روز چهارشنبه سیم شهر شعبان المعظم سنه ۱۲۸۸، از جانب اولیای دولت ابد مدت دار الخلافه به این غلام خبر مأموریت سیستان را دادند و شنبه ششم به اتفاق جناب جلالت مآب میرزا سعید خان وزیر امور خارجه به حضور ناصرالدین شاه رسیدم و دستورات لازم را در مورد سفر سیستان دادند.

از عبارات و نوشته‌های او معلوم شد که نام او ذوالفقار بوده و عنوان مهندسی هم داشته و اصلاً از کرمان ولی در میان مردم به محلاتی مشهور بوده است او در مدرسه دارالفنون تحصیل کرده و در آن جا علوم توپخانه و قورخانه و هندسه آموخته است.

او از طرف دولت مأموریت‌هایی داشته و در اماکن مختلف انجام وظیفه کرده است روی همرفته وی یک شخصیت فرهنگی و یک کارشناس مشهور بوده که از طرف ناصرالدین شاه مأمور نقشه برداری از منطقه سیستان شده است با همه اینها شرح حالی از او دیده نشد و تا کنون در کتاب و نوشته ای از وی نام برده نشده و تنها همین یک کتاب از او باقی مانده است.

▫️نسخه کتاب جغرافیای نیمروز

تا آن جایی که نگارنده اطلاع دارد از کتاب مزبور تنها یک نسخه موجود است و آن هم در خارج کشور که ما موفق شدیم ضمن مطالعات و تحقیقات خود آن را به دست بیاوریم و از آن میکروفیلم تهیه نماییم نسخه موجود در کتابخانه «کاما انستیتو» در ۲۵۰ صفحه به قطع رقعی با خط نستعلیق روشنی تحریر شده است: نسخه توسط شخصی به نام «بنده یزدانی مانکجی درویش فانی» به انجمن زردشتیان بمبئی وقف شده است  .   .

متن کامل کتاب «جغرافیای نیمروز» را در کانال تلگرمی 🔻زیر مطالعه کنید.
https://t.me/geoghrafiai_nimroz